विद्युतीय सवारीले सडकमा धुवाँ उत्सर्जन गर्दैनन्। पेट्रोलियम पदार्थको आयात घटाउने, विदेशी मुद्रा जोगाउने र स्वदेशी विद्युत्को खपत बढाउने दृष्टिले नेपालका लागि विद्युतीय यातायात महत्त्वपूर्ण विकल्प बनेको छ। तर, विद्युतीय सवारीको बढ्दो प्रयोगसँगै एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेको छ— प्रयोग अवधि सकिएपछि ती सवारीमा प्रयोग भएका ब्याट्रीको व्यवस्थापन कसरी गर्ने?
विद्युतीय सवारीको सफलता त्यसले सडकमा कति कम धुवाँ उत्सर्जन गर्छ भन्ने आधारमा मात्र मापन गर्न सकिँदैन। ब्याट्री उत्पादनदेखि प्रयोग र प्रयोगपछिको व्यवस्थापनसम्मको सम्पूर्ण जीवनचक्रलाई वातावरणीय दृष्टिले मूल्याङ्कन गर्न आवश्यक छ। आज विद्युतीय सवारीको विस्तारमा देखिएको उत्साहसँगै भोलि ठूलो परिमाणमा निस्कने पुराना ब्याट्रीको सुरक्षित व्यवस्थापनबारे पनि उत्तिकै गम्भीर हुनुपर्छ।
लिथियम–आयनलगायतका ब्याट्रीमा प्रयोग हुने विभिन्न रासायनिक पदार्थको अनुचित व्यवस्थापनले माटो र पानी प्रदूषित गर्न सक्छ। क्षतिग्रस्त ब्याट्री वा गलत तरिकाले भण्डारण तथा खोलिएका ब्याट्रीबाट आगलागी र अन्य सुरक्षा जोखिमसमेत उत्पन्न हुन सक्छन्। नदी, जलाधार, कृषि क्षेत्र र मानव बस्ती एकअर्कासँग नजिक रहेका नेपालजस्तो देशमा यस्ता जोखिमलाई बेवास्ता गर्नु वातावरण र जनस्वास्थ्यका दृष्टिले गम्भीर हुन सक्छ।
समस्या विद्युतीय सवारीको प्रविधिमा मात्र सीमित छैन; यसको प्रयोगपछिको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। अहिले सवारीको आयात, बिक्री, चार्जिङ पूर्वाधार र बजार विस्तारमा ध्यान दिइरहँदा प्रयोगपछि ब्याट्रीको सङ्कलन, भण्डारण र प्रशोधन कसले गर्ने भन्ने विषयलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। सवारी बिक्री भएपछि त्यसमा प्रयोग भएको ब्याट्रीको भविष्य उपभोक्ताको निजी समस्यामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।
यसका लागि सरकारले उत्पादक तथा आयातकर्ताको विस्तारित जिम्मेवारी सुनिश्चित गर्ने स्पष्ट कानुनी व्यवस्था गर्न आवश्यक छ। प्रयोग भइसकेका ब्याट्री फिर्ता लिने, सङ्कलन गर्ने, सुरक्षित रूपमा ढुवानी तथा भण्डारण गर्ने र पुनःप्रयोग वा पुनःचक्रण गर्ने दायित्व सम्बन्धित पक्षलाई तोकिनुपर्छ। कानुन निर्माणसँगै त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन, नियमित अनुगमन र मापदण्ड उल्लङ्घन गर्नेमाथि जवाफदेहिता कायम गर्ने संयन्त्र पनि आवश्यक छ।
ब्याट्री व्यवस्थापनका लागि सङ्कलन केन्द्र, सुरक्षित भण्डारणस्थल, प्रशोधन पूर्वाधार र दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको विकास गर्नुपर्छ। ब्याट्रीको अवस्था जाँच्ने, जोखिम पहिचान गर्ने र सुरक्षित ढङ्गले पुनःप्रयोग वा पुनःचक्रण गर्ने प्राविधिक क्षमता पनि विस्तार गर्नुपर्छ। यस्ता पूर्वाधार र प्रणालीबिना विद्युतीय सवारीको आयात तथा प्रयोग मात्र बढाउँदै जानु भविष्यमा थपिने वातावरणीय जोखिमलाई पछाडि धकेल्नुजस्तै हुनेछ।
सवारीमा प्रयोग गर्न नसकिने अवस्थामा पुगेका सबै ब्याट्रीलाई तत्काल अनुपयोगी फोहोरका रूपमा बुझ्नु पनि उचित हुँदैन। कतिपय ब्याट्रीमा सवारी चलाउन पर्याप्त क्षमता बाँकी नरहे पनि अन्य प्रयोजनका लागि उपयोगी ऊर्जा भण्डारण क्षमता हुन सक्छ। उपयुक्त प्राविधिक परीक्षण र प्रमाणीकरणपछि त्यस्ता ब्याट्रीलाई सौर्य ऊर्जा प्रणाली वा स्थिर ऊर्जा भण्डारणका लागि पुनःप्रयोग गर्न सकिन्छ। यसले ब्याट्रीको उपयोगी आयु बढाउनुका साथै स्रोतको अधिकतम उपयोग र फोहोर न्यूनीकरणमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
यद्यपि, पुनःप्रयोगको निर्णय अनुमानका आधारमा होइन, सुरक्षा परीक्षण र स्पष्ट प्राविधिक मापदण्डका आधारमा हुनुपर्छ। पुनःप्रयोग गर्न नमिल्ने ब्याट्रीलाई सुरक्षित रूपमा पुनःचक्रण गर्ने व्यवस्था पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। ब्याट्रीमा रहेका उपयोगी पदार्थ पुनःप्राप्त गर्न सकिएमा नयाँ कच्चा पदार्थमाथिको निर्भरता घटाउन र फोहोरको मात्रा कम गर्नसमेत सहयोग पुग्न सक्छ।
यससँगै ब्याट्रीको सम्पूर्ण जीवनचक्रको अभिलेख राख्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। कुन ब्याट्री कहाँबाट आयात भयो, कहिले प्रयोगमा आयो, त्यसको अवस्था कस्तो छ र प्रयोगपछि कहाँ व्यवस्थापन गरियो भन्ने विवरण व्यवस्थित रूपमा राख्न सके अनुगमन र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्न सहज हुन्छ। यसका लागि आयातकर्ता, सवारी विक्रेता, सेवा केन्द्र, पुनःचक्रण व्यवसायी, स्थानीय तह र उपभोक्ताबीच जिम्मेवारी स्पष्ट रूपमा बाँडिनुपर्छ।
उपभोक्तालाई पुराना ब्याट्री अनधिकृत रूपमा बेच्ने, खुला ठाउँमा फाल्ने वा सामान्य फोहोरसँग मिसाउने जोखिमबारे पनि सचेत गराउन आवश्यक छ। ब्याट्री फिर्ता गर्न सहज र पहुँचयोग्य व्यवस्था नभएसम्म सुरक्षित व्यवस्थापनको जिम्मेवारी व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले स्पष्ट नीति र पूर्वाधारसँगै जनचेतना तथा सहज फिर्ता प्रणाली पनि विकास गर्नुपर्छ।
नेपालले विद्युतीय यातायातको विस्तारमार्फत पेट्रोलियम पदार्थमाथिको निर्भरता घटाउने र स्वदेशी विद्युत्को उपयोग बढाउने महत्त्वपूर्ण अवसर पाएको छ। यो अवसरलाई दीर्घकालीन उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न विद्युतीय सवारीसँगै त्यसका ब्याट्रीको व्यवस्थापनलाई पनि राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। सडकमा धुवाँ नदेखिनु मात्र वातावरणीय उपलब्धिको पूर्ण मापदण्ड होइन; प्रयोगपछि निस्कने फोहोर कति सुरक्षित र जिम्मेवार ढङ्गले व्यवस्थापन गरिन्छ भन्ने प्रश्न पनि त्यसको अभिन्न हिस्सा हो।
विद्युतीय सवारीको विस्तार आवश्यक छ, तर त्यसको दिगोपन ब्याट्रीको सुरक्षित व्यवस्थापनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। आजै स्पष्ट नीति, प्रभावकारी कानुनी संरचना, आवश्यक पूर्वाधार र जवाफदेहिताको व्यवस्था गर्न सकियो भने भविष्यमा उत्पन्न हुन सक्ने वातावरणीय तथा जनस्वास्थ्यसम्बन्धी जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ।
स्वच्छ यातायातको लक्ष्य धुवाँरहित सडक निर्माण गर्नुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। उत्पादनदेखि प्रयोगपछिको व्यवस्थापनसम्म वातावरणीय जिम्मेवारी सुनिश्चित गर्दै दिगो यातायात प्रणाली निर्माण गर्नु नै विद्युतीय सवारीको वास्तविक सफलता हो।
