ऐतिहासिक नगरी कीर्तिपुरमा अवस्थित बाघ भैरव मन्दिर धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक स्मृति र मौलिक नेवारी संस्कृतिको अनुपम धरोहरका रूपमा परिचित छ। भगवान् शिवको उग्र स्वरूप भैरवलाई बाघको स्वरूपमा आराधना गरिने यस मन्दिरले कीर्तिपुरको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्दै आएको छ। यस मन्दिरसँग जोडिएका धार्मिक किंवदन्ती, नेपाल एकीकरणको इतिहास र सिद्धयोगी भगवन्तनाथ तथा पृथ्वीनारायण शाहबीचको सम्बन्धले यसको ऐतिहासिक महत्त्वलाई थप रोचक बनाएको छ।
बाघ भैरव र नेपाल एकीकरणको ऐतिहासिक प्रसङ्ग
नेपाल एकीकरण अभियानका क्रममा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमाथि विजय प्राप्त गर्न पटक–पटक अभियान सञ्चालन गरेका थिए। कीर्तिपुरवासीको बलियो प्रतिरोधका कारण गोर्खाली सेनाले प्रारम्भिक दुई प्रयासमा सफलता प्राप्त गर्न सकेन। अन्ततः तेस्रो आक्रमणपछि सन् १७६७ मा कीर्तिपुर गोर्खाली सेनाको नियन्त्रणमा आएको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ।
त्यस समयको युद्धको स्मृतिसँग बाघ भैरव मन्दिर पनि जोडिएको छ। मन्दिरमा युद्धसँग सम्बन्धित पुराना तरबार, ढाल तथा अन्य हतियारहरू सुरक्षित राखिएको उल्लेख पाइन्छ। यी सामग्रीले कीर्तिपुरवासीले आफ्नो नगरको रक्षाका लागि गरेको प्रतिरोधको इतिहास सम्झाउँछन्।
स्थानीय जनश्रुति तथा धार्मिक मान्यताअनुसार पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुर विजयका क्रममा दुई पटक पराजय भोगेपछि सिद्धयोगी भगवन्तनाथको सुझावमा बाघ भैरवको साधना तथा आराधना गरेका थिए। त्यसपछि तेस्रो प्रयासमा विजय प्राप्त भएको भन्ने विश्वास स्थानीय धार्मिक कथनमा प्रचलित छ। यद्यपि यस साधनासम्बन्धी प्रसङ्गलाई पुष्टि गर्ने स्वतन्त्र ऐतिहासिक अभिलेख सार्वजनिक रूपमा स्थापित भइसकेको देखिँदैन।
पृथ्वीनारायण शाह र सिद्धयोगी भगवन्तनाथबीचको सम्बन्ध
नेपालको इतिहासमा पृथ्वीनारायण शाह र सिद्धयोगी भगवन्तनाथबीचको सम्बन्ध पनि विशेष अध्ययनयोग्य विषय हो। भगवन्तनाथ नाथ सम्प्रदायका प्रभावशाली सिद्धयोगी थिए । भगवन्तनाथलाई पृथ्वीनारायण शाहका सल्लाहकार तथा राजगुरुका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
उक्त विवरणअनुसार पृथ्वीनारायण शाहका भाइ सुरप्रताप शाहमार्फत भगवन्तनाथको परिचय गोर्खाली राजदरबारसँग भएको मानिन्छ। भगवन्तनाथले धार्मिक तथा आध्यात्मिक मार्गदर्शन मात्र नभई राजनीतिक सम्बन्ध र राज्य विस्तारका अभियानमा समेत सहयोग पुर्याएको उल्लेख छ।
इतिहासमा भगवन्तनाथको भूमिका धार्मिक गुरुमा मात्र सीमित थिएन। उनले पश्चिम नेपालका विभिन्न राज्य तथा शक्तिकेन्द्रसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न, राजनीतिक गठबन्धन व्यवस्थापन गर्न र सैनिक अभियानका लागि सहयोग जुटाउन भूमिका निर्वाह गरेको नेपालिकाको ऐतिहासिक विवरणमा उल्लेख छ।
त्यस्तै, पृथ्वीनारायण शाहकी छोरी विलासकुमारी शाह र सल्यानका राजा श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभीम शाहबीच सन् १७६६ मा विवाह सम्बन्ध स्थापित गराउन पनि भगवन्तनाथको भूमिका रहेको विवरण पाइन्छ। यसले तत्कालीन राज्यहरूबीच धार्मिक व्यक्तित्वमार्फत राजनीतिक तथा पारिवारिक सम्बन्ध विस्तार भएको पक्षलाई उजागर गर्छ।
नेपालिकामा उपलब्ध ऐतिहासिक विवरणले भगवन्तनाथलाई कीर्तिपुर विजयसँग सम्बन्धित किंवदन्तीमा महत्त्वपूर्ण पात्रका रूपमा समेत उल्लेख गरेको छ। पृथ्वीनारायण शाह र भगवन्तनाथबीचको सम्बन्ध केवल धार्मिक आस्थामा आधारित नभई तत्कालीन राज्य सञ्चालन, कूटनीति र राजनीतिक अभियानसँग समेत जोडिएको देखिन्छ। यसले तत्कालीन राजदरबारमा सिद्धयोगी तथा नाथ सम्प्रदायका धार्मिक व्यक्तित्वहरूको प्रभाव र सम्मान कति महत्त्वपूर्ण थियो भन्ने विषयमा थप अनुसन्धानको आवश्यकता देखाउँछ।
कीर्तिपुरको संरक्षक देवता बाघ भैरव
कीर्तिपुर नगरपालिका–१ मा अवस्थित बाघ भैरव मन्दिरलाई नगरको प्रमुख संरक्षक देवता अर्थात् स्थानीय भाषामा 'आजुद्यः' का रूपमा पुजिन्छ। कीर्तिपुर नगरपालिकाको आधिकारिक विवरणअनुसार यो नगरका पुराना तथा महत्त्वपूर्ण मन्दिरमध्ये एक हो। यहाँ बाघको स्वरूपमा भैरवको आराधना गरिन्छ।
ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण र अनुसन्धान आवश्यक
बाघ भैरव मन्दिर केवल धार्मिक स्थल मात्र होइन, यो नेपाल नेवारी सभ्यता र धार्मिक सहअस्तित्वको जीवन्त प्रतीक पनि हो।पृथ्वीनारायण शाह र सिद्धयोगी भगवन्तनाथबीचको सम्बन्ध, नाथ सम्प्रदायको तत्कालीन राजनीतिक प्रभाव, बाघ भैरवसँग जोडिएका धार्मिक किंवदन्ती तथा कीर्तिपुर युद्धका ऐतिहासिक अवशेषबारे थप अध्ययन र अनुसन्धान हुन आवश्यक छ।
