वैदिक सनातन सभ्यतामा असङ्ख्य संस्कृति र परम्पराहरू छन्। तीमध्ये धेरैका जरा वेद, विभिन्न पुराण, रामायण र महाभारतजस्ता धर्मग्रन्थहरूमा भेटिन्छन्। भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले दिनुभएका ज्ञानवर्धक उपदेशहरूले पनि हिन्दू धर्मका विविध समुदायलाई मार्गदर्शन गर्दै आएका छन्।
यी मार्गदर्शक मूल्य र मान्यताका साथै हिन्दू धर्ममा आ–आफ्नो कुलको परम्पराअनुसार धार्मिक अनुष्ठान गर्ने संस्कृतिलाई पनि महत्त्व दिइएको छ। तर, यस सन्दर्भमा स्वाभाविक रूपमा दुई प्रश्न उठ्छन्। पहिलो, वैदिक हिन्दू परम्परामा परिकल्पना गरिएको परमशक्ति अर्थात् सर्वशक्तिमान ईश्वरको उपासनाबाट प्राप्त हुने पुण्य कुलपूजाको परम्परामा पनि निहित हुन्छ कि हुँदैन? दोस्रो, पारिवारिक प्रणालीअन्तर्गत आफ्नो कुलको इतिहास वा धार्मिक अनुष्ठानको अर्थ स्पष्ट रूपमा नबुझी पूजा गरिरहेका व्यक्तिहरूका लागि यी परम्पराको शास्त्रसम्मत अर्थ के छ?
यिनै दुई जिज्ञासासँग सम्बन्धित छ बद्रीप्रसाद ढकालद्वारा लिखित ‘कुलपूजा संस्कृति र परम्परा’ नामक पुस्तक। गहन अध्ययन र अनुसन्धानमा आधारित यस पुस्तकले यस्ता जिज्ञासामध्ये केहीको प्रामाणिक उत्तर प्रस्तुत गरेको छ।
पुस्तकलाई दुई भागमा विभाजन गरिएको छ। पहिलो भागमा कुलपूजासम्बन्धी तथ्य र जानकारी संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत गरिएका छन्, जसमा २२ वटा लेख समावेश छन्। दोस्रो भाग परिशिष्टका रूपमा रहेको छ, जसले पाठकलाई कुलपूजाबारे थप जानकारी हासिल गर्न सहयोग पुर्याउने पूरक सामग्री उपलब्ध गराउँछ।
लेखक ढकाल पछिल्ला केही वर्षदेखि हिन्दू धर्मअन्तर्गत जीवनका विभिन्न संस्कार र अनुष्ठानबारे पाठकका जिज्ञासा सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले वैदिक पौराणिक मान्यताहरूको अध्ययन तथा प्रामाणिक ज्ञानका स्रोतहरूको खोजीमा संलग्न रहँदै आएका छन्। प्रस्तुत पुस्तक यसै प्रयासको प्रमाण हो। पुस्तक तयार पार्ने क्रममा लेखकले विभिन्न सन्दर्भ सामग्रीको व्यापक अध्ययन र परामर्श गरेका छन्।
नेपाली जनजीवनमा कुलपूजाको परम्परा व्यापक रूपमा प्रचलित छ। परम्परागत रूपमा नेपाली समाजको प्रमुख पेसा रहँदै आएको कृषि यस पूजाको अभ्याससँग पनि महत्त्वपूर्ण रूपमा जोडिएको छ। प्रकृतिबिना कृषिको कल्पना गर्न सकिँदैन। त्यसैले यस अध्ययनमा कुलपूजालाई कुनै न कुनै रूपमा प्रकृतिको उपासनासँग सम्बन्धित परम्पराका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
यस सन्दर्भमा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ— के यहाँ कुलपूजा भन्नाले नेपाली खस समुदायमा प्रचलित पूजालाई मात्र बुझिन्छ? पुस्तकका विभिन्न प्रसङ्गमा लेखकले शिव र शक्तिको दर्शनबारे पनि चर्चा गरेका छन्। नाम र अभ्यास फरक भए पनि प्रकृति र शक्ति जीवनलाई बुझ्ने विभिन्न परम्पराका साझा आधार हुन्। यही सन्दर्भमा पुस्तकले परुहाङ र सुम्निमाप्रतिको आस्थालाई पनि उजागर गरेको छ।
लिम्बू र राईजस्ता आदिवासी जनजाति समुदायमा प्रचलित प्रकृतिपूजाका अभ्यासले पनि यस मान्यतालाई उजागर गर्छन्।
यद्यपि, पुस्तकको मुख्य केन्द्र खस समुदायमा प्रचलित कुलपूजा हो। यस्तो विषयमा चर्चा गर्दा मष्टो परम्परालाई छुटाउन सकिँदैन। लेखक ढकालले पुस्तकका विभिन्न लेख तथा पृष्ठ ५८ देखि ८७ सम्मका छुट्टाछुट्टै आलेखमा मष्टो पूजाको अवधारणाबारे विस्तृत सामग्री प्रस्तुत गरेका छन्।
त्यसो भए मष्टो के हो? धेरैलाई यसबारे पर्याप्त जानकारी नहुन सक्छ, तर परिवार र सम्बन्धित कुलको परम्पराअनुसार मष्टो पूजा भने गरिँदै आएको छ। यस सन्दर्भमा पुस्तकको पृष्ठ ६५ मा उल्लेखित भनाइको भावार्थ यस्तो छः
‘मष्टो परम्परा शिव र शक्तिप्रतिको आस्थामा आधारित छ। मूलतः एउटै परम्पराका बाह्र प्रकारका मष्टो समयक्रममा विकसित हुँदै आज खस आर्य र किरात समुदायमा पूजा गरिने १०९ प्रकारका मष्टोका रूपमा प्रचलित भएका छन्।’
यसरी विभिन्न समुदायमा कुलपूजाका विधि र परम्परा फरक भए पनि यसको मूल उद्देश्य साझा र पवित्र रहेको देखिन्छ। प्रत्येक समुदाय र कुलले आफ्नो परिवार तथा समाजको कल्याणको कामना गर्दै पूजा गर्ने अधिकार र दायित्वलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्।
कुलपूजाका अनुष्ठानले यिनै शुभकामना र कल्याणकारी भावनालाई प्रवर्द्धन गर्छन्। यसलाई वैदिक सांस्कृतिक परम्पराको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा पनि हेरिएको छ। वरिष्ठ साहित्यकार डा. तुलसी भट्टराईले पुस्तकको भूमिकामा भगवान् श्रीकृष्णका उपदेशलाई उल्लेख गर्दै कुलपूजाको महत्त्व उजागर गरेका छन्। उनका अनुसार आफ्नो तथा भावी सन्ततिको कल्याणका लागि कुल र पारिवारिक मूल्य–मान्यताको संरक्षण गर्नु धार्मिक तथा वैदिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ।
समग्रमा, यस पुस्तकको प्रकाशन स्वागतयोग्य छ। अध्ययन र अनुसन्धानमा आधारित यस कृतिले मष्टो, गैडु र गोष्टाजस्ता विशिष्ट कुलपूजा प्रणालीलाई समेत सरल ढङ्गले व्याख्या गरेको छ, जसले पाठकलाई यस्ता परम्पराको पृष्ठभूमि र अर्थ बुझ्न मद्दत गर्छ।
कुलपूजाको संस्कृति र परम्पराबारे उपयोगी ज्ञान प्रस्तुत गर्ने यस्तो पुस्तक तयार पारेकामा लेखक बद्रीप्रसाद ढकाल बधाईका पात्र छन्।
