नेपालको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामध्ये ‘फेरी लगाउने’ परम्परा नाथ सम्प्रदायसँग जोडिएको विशिष्ट अभ्यास हो। विशेष गरी कार्तिक र चैत महिनामा जोगीहरू रातको समयमा घरघर पुगेर शृङ्गी फुक्ने, परम्परागत मन्त्र उच्चारण गर्ने र घरपरिवारको सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्ने गर्छन्। यो केवल बाजा बजाउने वा घरघर घुम्ने कार्य मात्र नभई पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको धार्मिक आस्था, पुर्ख्यौली ज्ञान र सांस्कृतिक पहिचानसँग सम्बन्धित जीवित लोक परम्परा हो।
यस वर्ष कार्तिक १ गतेदेखि काठमाडौँको मृगस्थली स्थित श्री गुरु गोरक्षनाथ अखडाबाट फेरी लगाउने कार्य सुरु गरिएको छ। पहिलो दिन गुह्येश्वरी तथा कुमारीगाल क्षेत्रमा योगी दौलतनाथ जी र योगी शिवयतिनाथ जी को उपस्थितिमा फेरी लगाइएको हो। यसले नेपालको धार्मिक परिवेशमा नाथ परम्पराको निरन्तरता र मृगस्थली स्थित गोरक्षनाथ मठको आध्यात्मिक महत्त्वलाई पुनः स्मरण गराएको छ।
नाथ सम्प्रदाय विश्वभरि विकसित प्राचीन योग तथा साधना परम्पराहरूमध्ये एक हो। यस परम्परामा गुरु मत्स्येन्द्रनाथ र गुरु गोरखनाथको विशेष स्थान छ। गुरु गोरखनाथलाई योग, तपस्या, वैराग्य, अनुशासन र गुरु–शिष्य परम्पराका महत्त्वपूर्ण आचार्यका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ। नेपालमा मृगस्थली स्थित श्री गुरु गोरक्षनाथ मठ नाथ परम्परासँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। फेरी लगाउने परम्परालाई पनि नाथ योगी समुदायको धार्मिक अभ्याससँग जोडेर बुझिन्छ। यस परम्पराको उत्पत्तिलाई गुरु गोरखनाथसँग जोड्ने धार्मिक आख्यान र जनविश्वास प्रचलित छ।
फेरी लगाउने परम्परा विशेष गरी कार्तिक र चैत महिनामा सञ्चालन हुने गरेको विवरण पाइन्छ। कार्तिकमा वर्षा यामपछि र हिउँदको सुरुवाततिर तथा चैतमा हिउँदको अन्त्य र नयाँ कृषि चक्रको तयारीसँगै फेरी लगाउने चलन रहेको छ। स्थानीय मान्यताअनुसार यस समयमा फेरी लगाउँदा घरपरिवारलाई अनिष्टबाट जोगाउन, अन्नबालीको सुरक्षा गर्न र आगामी समय सुखमय बनाउन आशीर्वाद प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। यद्यपि फेरी लगाउने समय, विधि र धार्मिक मान्यतामा स्थान तथा समुदायअनुसार भिन्नता पाइन्छ।
फेरी लगाउने क्रममा प्रयोग गरिने विशेष बाजा यस परम्पराको महत्त्वपूर्ण पहिचान हो। विभिन्न ठाउँमा यसलाई बराँठको सिङ, बराँठ बाजा वा अन्य स्थानीय नामले चिनाउने गरिन्छ। यसको बनावट र नाम समुदायअनुसार फरक हुन सक्छ। परम्परागत रूपमा यस बाजालाई धार्मिक महत्त्व भएको वस्तु मानिन्छ। कतिपय जोगी परिवारमा बाजा पुर्खाबाट सन्तानमा हस्तान्तरण गरिन्छ र कुलदेवताको स्थानमा सुरक्षित राखिन्छ। फेरी फुक्नु अघि कुलदेवता वा भैरुङ्ग देवताको पूजा गर्ने, धूप दीप बाल्ने र निर्धारित धार्मिक विधि पूरा गर्ने चलन केही समुदायमा पाइन्छ। त्यसपछि परम्परागत ताल र सुरमा बाजा फुक्दै फेरी लगाइन्छ।
परम्परागत रूपमा जोगीहरू रातको समयमा घरघर वा बस्ती बस्ती पुगेर फेरी फुक्ने गर्छन्। कतिपय समुदायमा घरको चारैतिर र मूल ढोकामा उभिएर बाजा बजाउने तथा मन्त्र उच्चारण गर्ने चलन छ। फेरी फुक्ने समयमा नबोल्ने, धार्मिक विधिमा अवरोध नगर्ने र बाजा प्रति श्रद्धा राख्ने जस्ता नियम पनि केही स्थानमा प्रचलित छन्। मन्त्रका शब्द र उच्चारण शैली समुदाय तथा गुरु–शिष्य परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छन्। त्यसैले फेरी लगाउने सबै विधि नेपालभरि एकै किसिमका हुन्छन् भन्ने छैन। यसको मौलिकता स्थानीय अभ्यास, पारिवारिक परम्परा र समुदायको धार्मिक विश्वासमा निहित छ।
फेरी लगाउने परम्परासँग सिदा दिने चलन पनि जोडिएको छ। सिदा भनेको धार्मिक वा परम्परागत सेवापछि श्रद्धापूर्वक दिइने अन्न, खाद्य सामग्री वा दक्षिणा हो। राति फेरी लगाएपछि भोलिपल्ट बिहान घरधनीले जोगीलाई चामल, दाल, मकै, कोदो, जौ, नुन, तेल, बेसार वा नगद दिने चलन विभिन्न स्थानमा पाइन्छ। पहिले जोगीहरू फेरी लगाउन लामो दूरीसम्म यात्रा गर्ने गर्थे र यस क्रममा प्राप्त हुने अन्न तथा सामग्री उनीहरूको जीविकोपार्जनको आधारसमेत बन्ने गर्थ्यो। यसरी सिदा दिने परम्पराले धार्मिक श्रद्धासँगै जोगी समुदाय र स्थानीय समाजबीचको परम्परागत सम्बन्धलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छ।
फेरी लगाउने परम्परासँग घरपरिवारलाई भूतप्रेत तथा नकारात्मक शक्तिबाट सुरक्षित राख्ने, रोगव्याधि र अनिष्टबाट रक्षा गर्ने, अन्नबाली राम्रो हुने तथा घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि कायम हुनेजस्ता धार्मिक तथा लोक विश्वास जोडिएका छन्। यी विश्वासलाई समुदायको धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक मान्यताका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यस परम्पराको महत्त्व धार्मिक विश्वासमा मात्र सीमित छैन; यसले जोगी समुदायको पहिचान, पुर्ख्यौली ज्ञान, सामाजिक सहकार्य र सांस्कृतिक निरन्तरतालाई समेत जोडेको छ।
काठमाडौँ उपत्यकाको धार्मिक भूगोलमा मृगस्थली क्षेत्रको विशेष स्थान छ। मृगस्थली पशुपतिनाथ क्षेत्रसँग जोडिएको आध्यात्मिक परिवेशमा अवस्थित छ। यस वर्ष कार्तिक १ गते मृगस्थली स्थित श्री गुरु गोरक्षनाथ मठबाट सुरु भएको फेरी गुह्येश्वरी तथा कुमारीगाल क्षेत्रमा लगाइनुले यी धार्मिक स्थलहरूमा नाथ परम्परासँग सम्बन्धित अभ्यासको निरन्तरतालाई देखाउँछ। योगी दौलतनाथ जी र योगी शिवयति नाथ जी को सहभागिताले यस परम्परामा योगीहरूको भूमिका र धार्मिक अभ्यासको महत्त्वलाई उजागर गरेको छ।
पछिल्ला वर्षहरूमा फेरी लगाउने परम्परालाई निरन्तरता दिन कठिन हुँदै गएको विषय विभिन्न समाचार तथा स्थानीय विवरणमा उल्लेख गरिएको छ। नयाँ पुस्ताको घट्दो रुचि, वैकल्पिक रोजगारीको खोजी, रातिको यात्रामा हुने सुरक्षा चुनौती र परम्परागत ज्ञान हस्तान्तरणमा देखिएका कठिनाइ यसका प्रमुख चुनौती हुन्। फेरी परम्परामा बाजा बजाउने सीप मात्र नभई मन्त्र, पूजा विधि, अनुशासन, सिदा ग्रहण गर्ने चलन र पुर्ख्यौली ज्ञानसमेत जोडिएको छ। यी कुरा सिकाउने व्यक्तिहरू कम हुँदै गएमा परम्पराको मौलिकता हराउने जोखिम रहन्छ।
यस परम्पराको संरक्षणका लागि जोगी समुदायका ज्येष्ठ सदस्यको अनुभव अभिलेख गर्ने, बाजा र मन्त्रको इतिहास दस्तावेजीकरण गर्ने, युवापुस्तालाई यसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थ बुझाउने र स्थानीय तह तथा सांस्कृतिक संस्थाबाट संरक्षणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने प्रयास आवश्यक छ। यस्ता अभिलेख बनाउँदा सम्बन्धित समुदायको अनुमति, धार्मिक मर्यादा र पवित्र मानिने विधिप्रतिको सम्मानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। परम्पराको वास्तविक इतिहास, क्षेत्रगत भिन्नता र विधिबारे थप जानकारी संकलन गर्दा जोगी समुदायका जानकार व्यक्तिहरूको मौखिक इतिहास पनि महत्त्वपूर्ण स्रोत बन्न सक्छ।
मृगस्थलीस्थित श्री गुरु गोरक्षनाथ मठबाट यस वर्ष कार्तिक १ गते सुरु भएको फेरी यात्राले नेपालको प्राचीन धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरतालाई स्मरण गराउँछ। फेरीको ध्वनि, मन्त्र, सिदा दिने चलन र घरपरिवारको कल्याणको कामना एउटा समुदायको धार्मिक अभ्यास मात्र नभई नेपालको मौलिक सांस्कृतिक सम्पदाको अंश पनि हो। यस परम्परालाई जीवित राख्न यसको इतिहास बुझ्नु, समुदायको अनुभव अभिलेख गर्नु र भावी पुस्तासम्म यसको ज्ञान हस्तान्तरण गर्नु आवश्यक छ।
यस फेरी लगाउने विषयमा भिडियो डकुमेन्ट्री तयार हुँदैछ, त्यसको लागि हाम्रो युट्युब च्यानल सब्स्क्राइब गर्नुहोला।
ॐ शिव गोरक्ष।